Skip to main content
Foto husi aas ba baleia ida iha bee-azúl klean iha Estreitu Wetar, Timor-Leste
Tempu migrasaun Set–Nov

Haree Baleia ho Golfiñu iha Timor-Leste

Migrasaun setáseu boot ida husi mundu liu besik tasi-ibun. Espésie baleia no golfiñu nian pelumenus 24 — inklui baleia azúl ki'ik — la'o liu Estreitu Ombai-Wetar ne'ebé klean, dala barak iha grupu boot ho espésie oioin ne'ebé peskizadór sira hateten katak ne'e akontesimentu úniku ida.

24+

Espésie setáseu ne'ebé rejistu ona

Set–Nov

Migrasaun másimu

Dili & Atauro

Pasiar sai husi

Impaktu ki'ik

Ro'o ki'ik, matadalan lokál

Korredór migrasaun iha ita-nia odamatan

Tanbasá baleia sira mai besik nune'e

Iha parte norte Dili nian de'it, tasi-kraik tun ba fatuk-kuak ida ne'ebé klean liu kilómetru tolu. Ne'e mak Estreitu Ombai-Wetar — kanál bee-klean ne'ebé estreitu, ne'ebé hatama korenti Indonézia nian, korenti boot ne'ebé suli husi Pasífiku ba Tasi Índiku.

Bee klean iha besik tasi-ibun ho dook ki'ik de'it, entaun baleia migrante sira la'o liu ho viajen ro'o ki'ik husi Dili no Illa Atauro — la presiza atravesa loron tomak ba tasi-laran. Husi Setembru to'o Novembru, baleia azúl ki'ik atus ba atus la'o liu estreitu ne'e, hamutuk ho baleia kakutak-boot, baleia pilotu no espésie golfiñu balun. Baleia sira mós haree iha tasi besik Dili no rohan Cristo Rei iha tinan nia rohan, to'o Dezembru.

Pasiar sira la'o ho ro'o ki'ik, dala barak husi peskadór lokál no operadór komunidade ne'ebé hatene tasi ne'e — ne'e enkontru animál fuik loloos, laos pasiar tasi ho ema barak. Kombina dadeer ida iha tasi-laran ho mergulhu iha rohan Atauro nian, hela iha uma família, ka pasiar ho karreta iha rai-aas kafé nian.

Esplora Illa Atauro
Saida mak ita bele haree

Baleia, golfiñu & dugong

La garante atu haree — ne'e migrasaun fuik, laos espetákulu — maibé diversidade iha ne'e di'ak tebes. Espésie ne'ebé rejistu ona iha tasi Timor-Leste nian inklui:

Baleia azúl ki'ik
Baleia kakutak-boot
Baleia pilotu liras-badak
Baleia ulun-melaun
Baleia oho-naran
Golfiñu spinner
Golfiñu pinta-pintas
Golfiñu inus-botelu
Golfiñu Risso nian
Dugong
Bainhira atu bá

Janela Setembru–Novembru nian

Marka ita-nia vizita tuir migrasaun — maski golfiñu rezidente sira iha ne'e ba tinan nia parte boot.

Set – Nov

Atauro & Estreitu Wetar

Migrasaun másimu baleia azúl ki'ik liu kanál klean iha norte Dili.

Out – Dez

Iha tasi besik Dili & Cristo Rei

Baleia ho golfiñu haree besik liu ho kapitál iha tempu nia rohan.

Tinan tomak

Golfiñu rezidente

Golfiñu spinner no inus-botelu haree iha pasiar ro'o barak iha tempu seluk.

Haree ho responsabilidade

Fó espasu ba animál sira

Timor-Leste iha orientasaun nasionál atu trata malu ho baleia no golfiñu. Operadór responsável sira tuir orientasaun ne'e — no ro'o hotu-hotu mós tenke tuir. Ne'e mantén animál sira seguru no enkontru sira nafatin fuik.

Hela dook

Ro'o sira hela pelumenus metru 100 husi baleia no metru 50 husi golfiñu ho dugong; halai neneik iha distánsia metru 300.

La ema-barak

La liu ro'o tolu iha zona kuidadu nian iha tempu ida, hakbesik neneik husi sorin no kotuk.

Hela iha ro'o laran

La iha servisu komersiál nani ho baleia — kontaktu iha bee-laran de'it ba peskiza ka ho lisensa.

Drone aas

Mantén drone pelumenus metru 30 iha animál sira nia leten atu sira la hetan distúrbiu husi anin.

Distánsia sira tuir orientasaun nasionál Timor-Leste nian atu trata malu ho setáseu.

Planu ita-nia viajen

Haree sira ho ita-boot rasik

Rezerva pasiar ro'o ki'ik haree baleia ho golfiñu husi Dili ka Atauro, diretu ho operadór lokál sira — la iha taxa rezerva, la iha intermediáriu.